Tıp Fakültesi Radyoloji Ders Notları :6 – Hareket (Kas – İskelet) Sistemi Radyolojisi

Radyolojik görüntüleme yöntemleri: Radyografi (direkt grafi), manyetik rezonans görüntüleme, bilgisayarlı tomografi, ultrasonografi.

Radyografi (RG): Radyografiler, iskelet sisteminin incelenmesinde temel yöntem konumundadır. Kemikler, radyografilerle incelenmeye çok uygun yapılardır. Çünkü, kemiklerin yüksek atenüasyon göstermeleri çevrelerindeki yumuşak dokular ile iyi bir kontrast oluşturmalarına neden olur. Radyografi yapılırken, birbirine dik iki pozisyonda görüntü elde edilmesi ve grafiye en az bir eklemin alınması temel kuraldır.
Manyetik rezonans görüntüleme (MRG): MRG, kas iskelet sisteminde radyografilerden sonra en sık kullanılan yöntemdir. MRG, yumuşak doku kontrast çözümleme gücü en yüksek radyolojik yöntemdir. Değişik planlarda (multiplanar) görüntüleme yeteneği vardır. Kemik iliği patolojilerini görüntülemede en duyarlı yöntemdir. Radyografide saptanan lezyonların çevre dokular ile ilişkisini gösterir.
Bilgisayarlı tomografi: Kemik ve yumuşak dokuların kesitsel olarak görüntülenmesini sağlar. Radyografi ile saptanamayan kemik ve yumuşak doku lezyonlarını gösterir. Kontrast çözümleme gücü RG’den yüksektir RG’de saptanan kemik lezyonlarının çevre ile ilişkisini, uzanımını gösterir. Kemik mineral ölçümü yapabilir. Değişik planlarda rekonsrüksiyon (MPR) ve 3 boyutlu görüntü oluşturma özelliğine sahiptir.
Ultrasonografi: Tendon ve kas gibi yumuşak dokuların “real-time” olarak incelenmesini sağlar. Yumuşak doku lezyonlarında kistik-solid ayrımını yapar. Eklem içi sıvı birikimlerini gösterir. Bebeklerde erken dönemde kalça displazilerinin ve çıkığını gösterir.
----------------------------------------------------------------------------------------
Histoloji – Radyolojik anatomi: İskelet sistemi mezankimal dokudan gelişirler. Mezankimal hücreler; kondroblast, osteoblast, osteoklast. Osteoblastlar; osteoid matriks ve osteositlerin temel hücresidir, kemik yapımını sağlar. Osteoklastlar; kemik yıkımından sorumlu hücreleri oluştururlar. Kemiklerin gelişimi enkondral (tubuler kemikler) ve intermebranöz (yassı kemikler) yolla oluşur. Kemikler tubuler ve yassı kemik olarak ikiye ayrılır.

Tubuler kemikler: Epifiz, epifiz plağı-fiz çizgisi, provizyonel kalsifikasyon bölgesi, metafiz, diyafiz, medulla, korteks (endosteum-periosteum). Diyafiz: kemiğin primer ossifikasyon merkezidir İU 8.haftadan itibaren görülmeye başlar. Epifiz: tubuler kemiklerin uzunlamasına büyümesini sağlar. Uzun kemiğin sekonder ossifikasyon merkezidir. İU 36.haftadan itibaren görülmeye başlar. Apofiz: kemiklerin büyümesi ile ilgili olmayan ossifikasyon merkezidir. Tendonların yapışma yerleridir (trokanter majör, tibia tüberkülü).
Elemanter Kemik Lezyonları:

Elemanter kemik lezyonları: Kemik kısalığı, kemik uzunluğu, tübulasyon bozukluğu, trabeküler yapı değişiklikleri (trabeküler kabalaşma, bozulma), kemikte ekspansiyon, kemik yoğunluğunda azalma, kemikte rezorpsiyon, kemik yıkımı ve erozyon, kemik yoğunluğunda artma, kalsifikasyon, lezyon kenarı (geçiş zonu), yeni kemik oluşumu, periost reaksiyonları (periferik yeni km oluşumu).

Kemik kısalığı: Lokal veya cüceliğin bir parçası olarak görülür. Ekstremitelerde etkilenen uzun kemik bölümüne göre isimlendirilir. Akromelik; distal kesim (el ve ayaklar). Rizomelik; proksimal (humerus, femur gibi). Mezomelik; orta kesim (önkol, kruris). Proporsiyone; her tarafta eşit. Deforme ve asimetrik; asimetrik.

Kemik uzunluğu: Kemiğin normalden uzun olmasıdır. Simetrik uzunluk; gigantizm. Asimetrik uzunluk; hemihipertrofi.

Tubulasyon bozukluğu:Kemiklerin şekillenmesindeki aşırılık ya da yetersizlik olarak kendini gösterir. Aşırı tubulasyon, kemik diafizinde aşırı incelme şeklinde izlenir. Yetersiz tubulasyon, kemik uçları ile diafiz arasındaki farkın ortadan kaybolması şeklindedir (erlenmayer deformitesi).

Trabeküler yapı kabalaşması: Trabeküler yapı kabalaşması, kemik iliği aktivitesini arttıran durumlarda ve infiltratif hastalıklarda görülebilir. Trabeküllerin bir bölümünde rezorpsiyon olur, kalan bölüm, üzerine kalsiyum çökmesi ile kaba ve belirgin hale gelir. Fokal trabekül kabalaşması > vertebral hemanjiomda, diffüz trabekül kabalaşması > talasemi ve orak hücreli anemide görülür.

Kemik rezorpsiyonu: Kemikte yeniklik, erime ve incelme sonucunda da ampütasyona varan değişiklikleri içerir. Uçlardaki rezorpsiyon; nörotropik (siringomyeli, lepra). Subperiostal rezorpsiyon; hiperparatiroidizm.

Kemik yoğunluğunda azalma: Osteopeni; organik matriks yapımındaki yetersizliktir, postmenopozal osteoporozda görülür. Osteomalazi; kemikteki mineralizasyon azlığıdır, raşitizmde görülür. Osteolizis; kemik yıkımının artması, osteoklastik aktivite artışıdır, hiperparatiroidizmde görülür. Röntgende radyolüsensi, BT’de hipodansite, MRG’de hipointensite şeklinde görülürler.

Yoğunluk artması: Normal kemik yapan elemanlar; osteoblastik aktivite artımı, primer spongiosanın absorpsiyon yetersizliği. Tümör hücreleri tarafından yeni kemik oluşumu görülebilir. Kemik yoğunluğunda artma; röntgende radyoopasite, BT’de hiperdansite, MRG’de hipointens-hiperintensite şeklinde görülür.
Kalsifikasyonlar: Kemik ve yumuşak dokuda görülebilir. Kemikte kalsifikasyon; kıkırdak orjinli tümörlerde, kemik nekrozlarında görülür. Yumuşak doku kalsifikasyonları; metastatik (metabolizma bozukluğun bağlı) ve distrofik (ölü dokuda biriken) olarak görülebilir.

Lezyon geçiş zonu: Dar ve keskin geçiş zonu; sağlam kemik ile lezyon arasındaki kenarın keskin ince ve ayrılabilir olmasıdır, daha çok benign lezyonlarda görülür. Geniş geçiş zonu; sağlam kemik ile lezyon arasındaki kenarın keskin olarak ayrılamadığı durumdur, hızlı ve agresif lezyonlarda görülür.

Yeni kemik oluşumu: Reaktif ya da tümöral yeni kemik yapımıdır. Reaktif kemik yapımı normal kemik yapan hücreler tarafından oluşturulur. Organize kemik yapımında trabekülerin yogunluğu ve kalınlığında artma söz konusudur enfeksiyon, travma gibi. Tümöral yeni kemik oluşumu, tümör hücreleri tarafından oluşturulur osteosarkom, kondrosarkom gibi.

Periost reaksiyonları: Kemiğin periferindeki yeni kemik oluşumudur. Benign ve malign hastalıklarda görülebilir. Solid: ince (eozinofilik granülom, osteoid osteom), yoğun dalgalı (vasküler yetmezlik), ince dalgalı (pulmoner osteoartropati), manto oluşumu (depo hastalıkları, kronik enfeksiyonlar). Kesintili: güneş ışığı-kodman üçgeni (osteosarkom), lamelli-soğan zarı (ewing sarkom), amorf (malign tümörler), lameller-nodüler (osteomyelit).
Kemik lezyonları ve diğer durumlar:

Kemik lezyonları ve diğer durumlar: Travmalar, aseptik nekrozlar, kemik enfeksiyonları, kemik tümörleri, sistemik hastalıklarda kemik tutulumları, displaziler.

Travma (kırıklar): Travmada radyolojinin 4 amacı vardır. 1-Kırığı saptamak. 2-Tipini belirlemek; avulsiyon, yaş ağaç, transvers, oblik-spiral, T-V-Y, parçalı kırık. 3-Yumuşak doku gölgelerini araştırmak. 4-Kırığın iyileşme evrelerini takip etmek; hematom oluşumu, fibröz kallus evresi, kemik kallus evresi, fonksiyonel rekonstriksiyon evresi.

Aseptik (avasküler) nekrozlar: Aseptik nekroz, kemiğin bir segmentinde kan akımının kaybolması sonucu gelişir.

Kemik enfeksiyonları (osteomyelit): Akut osteomyelit: yumuşak doku şişliği, radyolüsent fassia planlarında kayıp, metafizde radyolüsent (litik) alanlar, periost reaksiyonu. Kronik osteomyelit: litik ve sklerotik alanlar, periost reaksiyonları, involukrum (enfekte kemiği çepeçevre saran periost yn km), sekestrasyon (enfeksiyon sürecinde ölü kemik parçaları), brown tümörü.
Kemik tümörleri:

Konnektif dokudan orijin alanlar: Kemik yapan tümörler; osteom, osteoid osteom, osteoblastom, osteosarkom. Kıkırdak yapan tümörler; enkondrom, osteokondrom, kondrosarkom. Fibröz doku yapan tümörler; non-ossifiyan fibrom, fibrosarkom. Osteoklastik doku yapan tümörler; dev hücreli tümör. Histogenezi bilinmeyen: soliter kemik kisti, ewing tümörü, adamantinom. Diğer iskelet yapılarından çıktığı varsayılanlar: Kan ve lenf damarları; hemanjiom, lenfanjiom, AKK, glomus tümörü, anjiosarkom. Sinir dokusu; nörofibrom, nörosarkom. Yağ dokusu; lipom, liposarkom. Notokord artıkları; kordoma. Lenfoid ve hemopoetik doku; retikülozlar.

Kemik tümörlerinin tanısında genel kurallar: Kemik tümörlerinin tanımlanmasında radyolojinin yeri, kesin tanı koymaktan ziyade, benign- malign ayrımının yapılmasıdır. Kemik tümörleri çoğunlukla genç yaşlarda görülür. Tanıda hastanın yaşının bilinmesi önemli değer taşır. Hastaların cinsiyeti ve klinikleri daha az değer taşır. Ağrı, şişlik yada patolojik kırık, tümörlerin çoğunda oluşabilir.

Direkt grafilerin değerlendirilmesi: 1-İncelenecek bölgenin grafisi en az iki yönlü olamlıdır ve bir eklemi içine almalıdır. 2-Kemikte yapısı belli olmayan bir lezyon saptandığında tüm isklet ve akciğer grafisi incelenmelidir. 3-Epifizler kapanmadan önce dirsek gb sekonder ossifikasyon bulunan bölgeler karşılaştırmelı filmlerle değerlendirilmelidir. 4-Hastanın yaşı, cinsiyeti, mesleği, herediter faktörlerin varlığı bilinmeli. Her olguda serum kalsiyum, fosfor ve alkalen fosfataz değerlerine bakılmalıdır. 5-Grafiler sistematik değerlendirilmelidir. Komşu yumuşak dokudan başlanarak, periost, korteks ve medulla incelenmeli; daha sonra eklem kapsülü ve eklem, subartiküler kemik, epifiz çizgisi ve metafizler değerlendirilmelidir. 6-Lezyon incelenirken, tutulan bölge, kemikteki yerleşim yeri, boyutu, kontru, iç yapısı, yoğunluğu, lezyon çevresindeki kemiğin durumu, periost reaksiyonu, eklem tutulumu olup olmadığı, tutulen alanda aşırı büyüme yada büyümenin durması gb bir durum bulunup bulunmadığı ve lezyon sayısı araştırlır.

Kemik tümörlerinin radyolojik değerlendirmesinde şu özellikler önem taşır: Lezyon sayısı: enkonromatozis ve diafizyel aklazi dışında, diğer tümörlerin çoğu soliterdir. Eğer lezyon çok sayıda ve malign özellik taşıyorsa öncelikle metastaz düşünülmelidir. Tutulan kemiğin tipi: aksiyel iskeleti tutan çok sayıdaki lezyonlarda öncelikle metastaz, myelomatozis ve retikülozlar düşünülmelidir. Primer kemik tümörleri ise en sık diz ve kalça eklemi çevresinde yerleşirler. Kemikteki yerleşim yeri: benign kemik tümörlerinin çoğu kemikte belli yerlere yerleşirler, örneğin nonossifiye fibroma genellikle eksantrik yerleşimlidir. Osteokondroma dışındaki medüller tümörler medüller yerleşimlidir. Dev hücreli tümörün subartiküler yerleşimi tipiktir. Epifiz loklaizasyonunda kondroblastom, diafizde ewing, retikülüm hücreli karsinom ve myelomatozis düşünülmelidir. Diğer primer kemik tümörlerinin pek çoğu, metafizde yerleşirler. Yumuşak doku kitlesi: genellikle malign tümörlerde görülür. Tümör dokusunun yumuşak dokuya taşmasına bağlıdır. Radyolüsent fasial planların kaybolmaması, enfeksiyona bağlı yumuşak doku şişliğinden ayırt etmeye yardımcı olur. Anevrizmal kemik kisti dışındaki benign kemik tümörlerinde yumuşak doku şişliği görülmez.

Osteosarkom: En sık 10-25 yaşta görülür. Diz çevresi, apendiküler iskelet, metafizer yerleşimli olabilir. Patolojik olarak primitif fibröz dokudan/osteoblastlardan gelişir. Tümör içinde malign osteoid, kıkırdak veya fibröz doku baskın olabilir. Litik, sklerotik veya miks yapıda olabilir. Yumuşak doku yayılımı içerisinde neoplazik yeni kemik oluşumu görülür. Periost reaksiyonu, güneş ışını/kodman üçgeni görülür.

Enkondrom: 3-4. dekatta daha çok görülür. El, ayak, uzun kemikler ve yassı kemiklerde görülür. Diyafizyal, diyafizyometafizyal meduller yerleşim gösterir. Patolojisinde sekonder kalsifiye olmuş kıkırdak hücreler vardır. DG’de meduller lokalizasyonda dar geçiş zonu olan ince kenarlı, punktat kalsifikasyonları olan ekspansil lezyonlar şeklindendir. Endosteal konturda skleroz ve çentiklenme vardır. Meduller infarktan ekspansiyon ve kalsifikasyon özellikleri ile ayrılır.

Osteokondrom (OK): Pubertede büyümesi durur. Tubüler kemik metafizinde ve yassı kemiklerde görülür. OK kemik yapısı ana kemiğin devamı şeklindedir. Kemik çıkıntısının çevresi kıkırdak ile kaplıdır. RG korteksi yerleştiği kemiğin devamı şeklinde olan metafizden diafize doğru büyüyen kemik çıkıntısı şeklindedir. Yassı kemiklerde yerleşen tümörler sapsızdır. Multipl osteokondrom özelliğinde lezyonlar diyafizyel aklazi (MHOE) gösterir.

Kondrosarkom (KS): En sık 5-6. dekatta görülür. Kartilaj matriks üreten maling tümördür. Primer KS nadirdir. Kemikte santral olarak gelişir. Sekonder KS osteokondrom, enkondrom gibi kartilaj lezyonlarından gelişir. Enkondromlardan gelişen intrameduller, osteokondromlardan gelişen surface tipleri mevcuttur. Femur, humerus, kostalar ve pelvis yüzeyinde sıktır.

Nonossifiyan fibrom: 2-15 yaşlarda sıktır. Uzun kemik metafizlerinde, diz çevresinde görülür. İğ şeklinde stromal konnektif doku hücreleri vardır. RG’de ekzantrik, sklerotik kenarlı, dar geçiş zonlu lusent defektler vardır. Kortekste hafif incelme, ekspansiyon vardır. Non-ossifyan fibrom, FKD’e benzer. Farkları, 10-20 yaşlarda, daha büyük lezyon oluşumu, patolojik kırık görülebilmesidir.

Dev hücreli tümör: Epifizler kapandıktan sonra, 3-4. dekatta görülür. Femur, tibia, humerus, radius gibi uzun kemikler, innominant, kaburga gibi yassı kemiklerde değişik oranlarda bağ dokusu, stromal hücreler ve dev hücreler RG’de görülür. Subartiküler yerleşimli, osteolitik lezyonlar vardır. Korteks ekspanse ve incedir. Endosteal kenarda geniş geçiş zonu mevcuttur. Lezyon içerisinde septalar görülebilir.

Anevrizmal kemik kisti: 2-3. dekatta sıktır. Omurga, iliak kemik, uzun kemikler etkilenir. Histopatolojide; büyük distandü, ince duvarlı, kanla dolu kistik kaviteler görülür. Kan damarlarının musküler tabakası yoktur. RG’de, ekzantrik yerleşimli osteolitik lezyon vardır. Üzerini örten korteks ince bir kabuk şeklindedir. Genellikle geçiş zonu dardır ve reaktif skleroz görülür. Lezyon içerisinde septa bulunabilir. Omurgada yerleşenlerin dev hücreli tümör ve osteoblastom ile ayırıcı tanısı yapılmalıdır.
Hemanjiom: 4-5. dekatta görülür. Omurga, kranyumda görülür. İnce duvarlı dilate vasküler kanallar kavernöz veya kapiller yapıda hemanjiomlar mevcuttur. Vertebra korpuslarında vertikal çizgilenmeler vardır. Kafadaki lezyonlar; dar geçiş zonu olan güneş ışını şeklinde trabekülasyon gösteren osteolitik alanlar şeklindedir.

Soliter kemik kisti: 1-2. dekatta sıktır. Humerus, femur ve tibia proksimal metafizinde sıktır. Kist içerisinde osteoid doku, ve ossöz trabeküller bulunabilir. RG’de; soliter, iyi sınırlı, oval veya yuvarlak medüller radyolusensi mevcuttur. Korteksi ince hafif ekspansiyon görülür. Geçiş zonu dar ve keskin sınırlıdır. Kistler büyüme ile diyafize doğru kayar.

Ewing tümörü: 1-3. dekatta görülür. Uzun kemik, omurga, innominant kemikler, kemik diyafizlerinde görülür. Vakuollü stoplazmalı, yuvarlak nukleuslu hücreler vardır. RG’de; uzun kemik lezyonları, geçiş zonu geniş olan ve medullayı tutan permeatif destrüksiyona bağlı benekli görünüm vardır. Periost reaksiyonu mevcuttur. Belirgin yumuşak doku kitlesi mevcuttur. Yassı kemiklerde olanlarda permeatif destrüksiyon yeni kemik oluşumu belirgindir.

Kordoma: 40-70 yaşlarda erkeklerde görülür. Notokort hücre artıklarından kaynaklandığına inanılır. Yavaş büyür, basınç bulguları vardır. Lezyonların yarısı sakrum ve koksiks, klivus düzeyindedir. Vertebral orijin %15 oranındadır. Sakral düzeyde, pür litik, relatif olarak iyi sınırlı oval veya hafif lobüle lezyon vardır. Kalsifikasyon alanları içerir. Sakral sınır sklerotik olabilir. Yumuşak doku yapıları anteriora yer değiştirir. Klivus düzeyindeki lezyonlarda destrüksiyon ve erozyon mevcuttur. Nazofarenksi öne iten yumuşak doku dansitesi görülür.

Malign fibröz histiyositoma: En sık 5. dekatta görülür. Fibroblast, myofibroblast ve histiyositlerden oluşan yüksek gradeli pleomorfik tümördür. Büyük bölüm yumuşak doku gelişir. Femur, tibia ve humerus, pelvis, kosta etkilenebilir. RG’de; kötü sınırlı, erken kortikal destrüksiyon yapan, permeatif şekilde, kısmen ekspansiyon görülebilen lezyon vardır. Punktat yumuşak doku kalsifikasyonu, küçük oranda periost reaksiyonu ve endosteal sklerozis vardır.

Kemik metastazları: Meme: aksiyel iskeleti tutar. Osteolitik, osteoblastik ve miks karekterde olabilir. Prostat: pelvis ve omurga sık tutulur. Osteoblastik özelliktedir. Akciğer: tüm kemiklerde görülebilir. Osteolitik özelliktedir. Renal: omurga, pelvis, kosta ve uzun kemiklerde ekspansil osteolitik lezyonlar şeklinde. Tiroid: litik ekspansil lezyonlar şeklindedir. Kolon: litik özelliktedir.

————————————————————————————————————————

Kan hastalıklarında kemik bulguları:

Kemik tutulumları olan kan hastalıkları: Anemiler (talasemi – akdeniz anemisi), orak hücreli anemi, demir eksikliği anemisi), lösemiler, lenfoma, multipl myelom, hemofili, histiyositozlar.

Talasemiler: Hemoglobin molekülünün protein bölümünde bir anormallik mevcuttur. Major ve minör tipleri mevcuttur. Klinik; şiddetli anemi, sarılık, kardiyomegali, hepatosplenomegali görülebilir. Ekstrameduller hematopoeze bağlı posterior mediastende paravertebral yumuşak doku kitleleri izlenebilir. Röntgen; kemik iliği hiperplazisine bağlı bulgular görülür. Trabeküler rezorpsiyon ve kabalaşma, medullada genişleme ve kortekste incelme görülür. Metakarplarda bikonveks görünüm, femurlarda erlenmayer deformitesi, kafada diploe aralığı genişler ve saç fırçası görünümü görülür. Paranazal sinüsler havalanmaz, yüz mongol görünümdedir.

Orak hücreli anemi: Herediter bir hemogobinopatidir. Hemolitik bir anemidir. O2 satürasyonu azalır, eritrositler orak şeklini alır. Birçok organda staz, tromboz ve anoksi sonucu infarktlar meydana gelir. salmonella osteomyeliti sıktır. Radyoloji; kemik infarktları sıktır, En çok vertebralar (konkav görünüm), femur ve humerus başı, el ve ayak kemiklerinde görülür (yoğunluğu artmış alanlar şeklinde). Küçük kemiklerde periost reaksiyonu görülebilir. Endosteal yeni kemik oluşumları kemik içinde kemik görünümü oluştururlar. Kİ hiperplazisi, meduller genişleme kortikal incelme hafif oranda vardır.

Demir eksikliği anemisi: Daha çok bebek ve çocuklarda görülür. Radyoloji; kalvaryum kemiklerinde diploe aralığı genişlemiştir.

Lösemiler: Kemik iliği lösemik hücreler ile doludur. Trabekülleri ve korteksi infiltre ederler. Radyoloji; metafizlerde horizontal radyolusent bantlar, periost reaksiyonu, kortikal ve meduller destrüksiyon, şiddetli reaktif kemik yapımı görülebilir.

Histiyositozlar: Neoplastik olmayan histiyositik elementlerin proliferasyonu gözlenir. Eozinofilik granülom: daha sık görülür, erkek/kadın = 2/1, Adölosan dönemde görülür. Radyoloji; kafa ve proksimal femurda daha sık görülür. Jeografik tip kemik destrüksiyonları,kafa tasında çift konturlu yuvarlak defektler, vertebrada vertebra plana görünümü vardır. Hand Schüller Christian: çocukluk çağında görülür. Radyoloji; kalvaryumda litik lezyonlar görülür. Letterer-Siwe: nadir görülür. 2 yaş altında ve yenidoğanda görülür. Splenomegali, hepatomegali, LAP, anemi vardır. Radyoloji; kalvaryumda destrüktif litik lezyonlar görülebilir. Uzun kemiklerde metafizde tutar.

Hemofili: Erkeklerde görülür. Hafif travmalar kanamaya neden olabilir. Büyük eklemler özelliklede de diz eklemi sık tutulur. Eklem içerisinde tekrarlayan kanamalar, sinovyada hemosiderin pigmenti birikimi, villöz hipertrofi, adezyon ve fibrozise neden olur. Kıkırdak yıkımı oluşur. Radyoloji; eklem yüzlerinde düzensizlik, epifizlerde büyüme, osteoporoz vardır. Femur distalinde interkondiler çentikte derinleşme ve genişleme tipiktir.

Multiple myelom: 6-8. dekatlarda sıktır. Plazma hücre infiltrasyonu, alb/glo tersine döner. Kemik ağrısı, anemi, patolojik kırık vardır. Radyoloji; yaygın osteoporoz, küçük keskin kenarlı litik lezyonlar. Kafa tasında zımba ile delinmiş gibi litik alanlar mevcuttur. Vertebra korpusları bikonkav görünümdedir. Kostalarda ekspansil litik lezyonlar görülür.
Metabolik ve endokrin hastalıklarda kemik tutulumları:

Rikets: Yetersiz osteoid mineralizasyonudur. Kemiklerde radyolusensi artımı, metafizlerde genişleme ve çanaklaşma görülür. Kemikteki yumuşama nedeni ile değişik şekillerde eğilmeye bağlı deformiteler oluşur (0 ve X bacak gibi). Fontaneller geniş ve konturları belirsizleşir.

Osteomalazi: Kemik yogunluğunda yaygın azalmadır. Kemiklerde yumuşama ve eğilmeler, asetabular protrüzyon, kafa kaidesinde baziler invajinasyon görülür. Psödofraktürler (looser zonları) hastalık için patognomoniktir. Pelvis obturator halkalar, alt kostalarda, femur boynunda görülür.

Hiperparatiroidizm: PTH fazlalığına bağlıdır. İskelette artmış osteoklastik aktivite vardır. Nefrokalsinosis, hiperkalsemi ve iskelet lezyonlarına bağlıdır. Diş çevresinde lamina dura kaybı sık görülebilir. Trabeküler rezorpsiyon ve osteoliz sonucu brown tümörleri, 2. ve 3. parmak orta falanks radyal yüzlerde subperiosteal rezorpsiyon görülür. Sekonder hiperparatiroidism renal tubuler disfonksiyon, osteomalasi sonucu oluşur. Riketse benzer bulgular görülür. Epifiz hattı geniştir. Subperiosteal rezorpsiyon yine görülür.

Hipoparatiroidizm: Kalvaryum kemikleri kalınlaşır, osifikasyon merkezleri erken füzyon gösterir. Ligamanlar ossifiye olur. Bazal ganglionlarda kalsifikasyon görülür. Psödohipoparatiroidismde ekzostozlar, kalsifikasyonlar görülür. Psödopsödohipoparatiroidismde kısa metakarp ve metatarslar görülür.

Osteoporoz: Sekonder trabeküllerin sayısı ve kalınlıkları azalmıştır. Stress taşıyan primer trabeküllerde değişiklik görülmez. Hatta belirginleşir. Radyoloji; kemiklerde radyolusensi artar. Kemik korteksi incelmiştir. Kalemle çizilmiş korteks görünümü. Rezorpsiyon alanlarında benekli radyolusent alanlar şeklinde görülür. En belirign vertebralarda izlenir. Primer trabeküllerin belirginleşmesi vertikal çizgilenme olarak görülebilir.
———————————————————————————————————

İskelet displazileri:

İskelet sisteminde kemik büyümesini ve morfolojisini etkileyen genetik anormallikler veya IU anormalliklere bağlı yapısal hastalıklardır; akondroplazi, fibröz displazi, mukopolisakkaridozlar, osteogenesis imperfekta, fibröz displazi, osteopetrozis, mongolismus (down sendromu), DKÇ.

Akondroplazi: Kısa ekstremite tipi cüceliktir. OD geçiş gösterir. Heterozigot form (en sık), homozigot form (letaldir, tanatoforik displazi ayrımı zordur) şeklinde olabilir. Uzunlamasına büyüme (enkondral) bozulmuştur. Periosteal enine büyüme (intramembranöz) devam eder. Metafizlerde “V” şekli vardır. Kafa tabanı dar kalvaryum geniştir. Alın öne çıkıktır. Foramen magnum ve juguler foramenler dar. Sella küçük ve anormal şekillidir. Bazal açı bozulur ve hidrosefaliye neden olabilir Vertebralarda interpedinküler mesafede yukarıdan aşağı doğru azalır. Vertebra yüksekliği ve ön-arka çapı azalmıştır. Disk aralıkları göreceli geniş izlenmektedir. Torakolomber vert hipoplazisine bağlı kifoz oluşur. Vertebra korpus arka yüzeyi konkavdır. Gögüs ön arka çapı azalmış ve kostalar kısadır. İliak kemik yükseklikleri azalmış ve kare şeklini almıştır. Pelvis girimi geniş ve sığdır. Siyatik çentikler dardır. Femur boynu kısadır. Tubuler kemikler kısa ve kabadır. Metafizlerde “ters V” şekli ve konkavite vardır.

Fibröz displazi (FD): Mezenkimde gelişimsel bir bozulma vardır. Osteroblastlar diferansiye olamazlar ve olgunlaşamazlar. Monostotik, polyostotik tip olabilir. Monostotik FD geç çocukluk döneminde görülür. Osteolitik lezyonlar şeklindedir. Poliostotik tipte kemiğin tüm yapısı bozulmuştur. Yükselen duman görünümü, koksa vara, proksimal femur şaftında eğilme, çoban sopası görünümü deformitesi görülür. Fasiyal tutulumda asimetri gelişir. Poliostotik FD; anormal deri pigmentasyonu, ve endokrin disfonksiyon ile birlikte (prekoks puberte) McCune Albright sendromunu oluşturur.

Mukopolisakkaridozlar (MPS): Çok miktarda mukopolisakkaridlerin çeşitli dokularda birikmesine bağlı herediter bir grup hastalıktır. İdrarla asit MPS atımı artmıştır. MPS; 8 tipi vardır. Genel olarak dizostozis multipleks adı ile anılır. MPS prototipi hurler sendromu olarak bilinir. Anormal yüz, mental gerilik, korneal opasite. Kranio-fasial radyografi: kafa kemikleri normalden geniş, kemik yoğunlukları artmıştır, Sütürlerde erken kapanma, görülür, anterior fontanel geniştir ve geç kapanır. Meninkslerde MPS birikimine bağlı hidrosefali olabilir. Serebral atrofi-ventrikül genişlemesi, sella derin veya geniş uzamış J sella görünümü, Geniş mandibula, aralıklı ve küçük diş. Toraks radyografisi: kostaların arka kesimi dar, öne doğru genişler “palmiye yaprağı görünümü”, torakolomber kifoz, L1,L2 vertebra korpusları deforme, vertebra ön alt uçlarda öne doğru çıkıntı. Pelvis radyografisi: asetabulumlar sığ, Asetabulum açısı artmış, Aset ve iliak açılar eşitlenmiş düz çizgi şeklinidedir. Asetabulum seviyesinde pelvis dar; iliak kanatlar göreceli olarak geniş. Ekstremite radyografisi: humerus-femur epifizleri deformasyon, koksa valga, uzun kemiklerde tubulasyon yetersizliği, metafizler kemik uzun aksına oblik yerleşimi. El-ayak radyografsi: karpal ve tarsal kemiklerde düzensizlik, epifizyel ossifikasyonlarda gecikme, metakarpların proksimal-falanksların distal uçlarında sivrileşme ”pençe el” görünümü.

Eklem patolojileri:

Eklemler: Fibröz: sinartroz, hareketsiz eklemlerdir. Örn; kranial sütürler gibi. Kartilajinöz: amfiartroz, yarıoynar eklemlerdir. Örn; intervertebral disk, simfizis pubis gibi. Sinovyal: diartroz, oynar eklemlerdir. Eklem yüzeyi hyalin kıkırdak kaplıdır. Eklem kapsülünün dışı fibröz içi vaskülarize bağ dokusu (sinovya) ile kaplıdır. Örn; ekstremite eklemleri, vertebra apofizyal eklemi gibi. SİE’nin üstü amfiartrodial, alt bölümü sinovyaldir.—-Eklemlerin özelliklerinin bilinmesi eklem hastalıklarının tanısında önemlidir.

Eklem patolojileri (artritler): Pyojenik artrit, inflamatuar, degeneratif artrit gibi. İnflamatuar artrit: yumuşak doku şişliği, periartiküler osteoporoz, erozyon, eklem aralığında daralma, ankiloz gelişimi. Dejeneratif (kronik) artrit: kıkırdak destrüksiyonu, eklem aralığında daralma, subkondral kortikal çizginin kaybı (subkondral skleroz), periferal osteofitler, sunkondral kistler, fibröz ve kemik artroz.

Romatoid artrit: İnflamatuar granülasyon dokusu (pannus), ile birlikte sinovyal hipertrofi vardır. Hastalık periferik küçük eklemlerden başlar. II ve III. MKF en sık tutulan eklemlerdir. Servikal vertebralarda sık tutulur. Radyografide; eklem çevresinde yumuşak doku şişliği, periartiküler osteoporoz, subkondral kemikte erozyon, eklem aralığında daralma, periost reaksiyonu komşu falanks diafizinde olur, sekonder osteoartrit, ileri evrede subluksasyonlar, fibröz ve kemik ankilozlar görülür.

Ankilozan spondilit: Sakroiliit; SİE’de skleroz, erozyon ve ankiloz vardır. Entesopati; sinovite bağlı ligaman ve lokal kemik destrüksiyonu, yeni kemik formasyonu ile iyileşme (sindesmofitler) – bambu kamışı görünümü vardır. Erozyone vertebral marjinlerin sklerotik kemik proliferasyonu ile iyileşmesi sonucu; kare vertebra görünümü oluşur.

Psöriyatrik artrit: Erkeklerde daha sıktır. Tutulan eklemi üstündeki deride psöriatrik değişiklikler bulunur. El bileği, ayak ve SİE ve omurga daha sık tutulur. Periartiküler şişlik ve sertlik vardır. DİF eklemleri öncelikle tutulur. Tübüler kmlerde, özellikle baş parmaklarda periost reaksiyonu görülür. Ayaklarda MTF eklemler, İFE den daha sık tutulur. Kalem hokka, ya da nöröpatik lezyon tipi deformiteler (interfalengialossöz füzyon) görülür. SİE ve servikal omurga tutulumu RA ya benzer. Lomber omurga tutulumunda sindesmofitler görülür. RA dan farklı olarak: periartiküler osteoporoz yoktur. Eklem daralmayabilir. Tutulumda asimetri daha belirgindir.

Reiter sendromu: Başlıca erkelerde görülür. Üretrit, konjonktivit, artrit üçlüsü vardır. Asimetrik MTF ve İFE ve tarsal eklemler sık tutulur. El bilek tutulumu seyrektir. Plantar fasyanın kalkaneusa yapıştığı yerde Psöriatrik artrit ve RA bezer erozyon ve reaktif spur oluşumu görülür. Metatars ve falankslarda ince t. Periost reaksiyonu görülür. Periartiküler osteoporoz görülür. Asimetrik sakroiliit görülür. Lomber vertebralarda nonmarjinal sindesmofitler ve spur fprmasyonları görülür.

Dejeneratif (kronik) artrit: Ağırlık taşıyan eklemleri tutar. Eklem kıkırdağının ve subkondral kemiğin dejeneratif bir hastalığıdır. RG’de; kıkırdak destrüksiyonu, eklem aralığında daralma, subkondral kortikal çizginin kaybı (subkondral skleroz), periferal osteofitler, subkondral kistler, geç evrede subluksasyon görülür.

GUT artriti: Ürik asit metabolizma bozukluğu sonucu görülür. Ayak baş parmağı en sık tutulan bölümdür. Eklem yüzeyine komşu zımba ile delinmiş gibi keskin erozyon görülür. RA dan farklı olarak DİF ler daha sık tutulur. Yumuşak doku şişliği vardır (tofüs) kalsifiye olabilirler. Kıkırdak yıkımı geç evrelerde ortaya çıkar. Eklem aralığı daralır. Osteoporoz görülmez.

Hipertrofik osteoartropati: Parmaklarda çomaklaşma şeklinde yumuşak doku kalınlaşması vardır. Tutulan kemikte ağrılı şişlik, ısı artımı vardır. Uzun kemiklerin diyafizinde ve el-ayak distal falanksları dışında kalan tubuler kemiklerinde (MT,MK ve proksimal ve orta falankslar) yaygın ve simetrik periost reaksiyonu görülür. Tibia ve femur korteksinde düzensiz bir şekilde kalınlaşma olabilir. Ellerde periartiküler osteoporoz gelişebilir. Bronşektazi, Akc ca, lenfoma, mezoteliyoma, ülseratif kolit, KCS, whipple, barsak tbc ve lenfoması gibi lezyonlara bağlı gelişebilir.